ارتباطات تجاری با کشورهای مجاور از جمله روسیه تأثیر عمیقی بر تاریخ اقتصادی و سیاسی این منطقه داشت.این نشانه های وابستگی حتی در معماری محلی منطقه نیز مشاهده می شود. ( مثال : استفاده از دو نوع فن پوشش بام ، سفال و حلب ، که در نواحی جنوبی روسیه رایج بود ،در معماری سنتی ناحیه )
شکل معماری در گیلان مطابق با ویژگی محیط زیست( پر بارانی منطقه و رطوبت هوا ) و آداب و رسوم منطقه است.رطوبت هوا موجب پوسیده شدن مصالح چوبی و محصولات کشاورزی می شود و باران های شدید به بام ها صدمه می زند و موجب می شود تا هر از چندگاهی مرمت شوند.
به دلیل تنوع گیاهی زیاد، اصلی ترین ویژگی مسکن و معماری منطقه از این تنوع سرچشمه می گیرد.برخلاف خانه های فلات ایران
شکل خانه ها در گیلان غالباً تابع یک طرح قائم چند طبقه است که از طریق یک پلکان و نردبان به هم وصل می شوند.
شکل آبادی ها بر خلاف نواحی مرکزی ایران به صورت پراکنده و در مجاورت برنجزار ها و مزارع است . به 2 دلیل :
1) برای دفاع دست جمعی در برابر قبایل کوچ نشین
2) ضرورت حفاظت از مزارع در برابر حیوانات
فعالیت های تولیدی منطقه گیلان
صید : 2نوع را شامل می شود ( صید پرندگان ، صید ماهی )
کاشت برنج ، پرورش ابریشم ( منبع اصلی ثروت )
کاشت مرکبات و چای ( در تپه های لاهیجان و فومن )
کاشت سبزی ، میوه ، و اخیراً پرورش چوب برای فروش
طیف تعلقات مکانی
خانه و محله : برخلاف نواحی مرکزی ایران، شکل آبادی ها پراکنده است و مرز خانه ها مشخص نیست ، که از لحاظ امنیتی برای حکومت مشکل ساز است.
کوچکترین واحد مکانی و اجتماعی محوطه خانه است که با پرچین حصار شده.
محوطه :
براساس مساحت محوطه سطح طبقاتی آن خانوار مشخص می شود، در محوطه خانه،وسایل تولیدی و تجهیزات ضروری قرار دارد. روش های تهیه آب و انجام کارهای شخصی در مناطق مرکزی فلات ایران و نواحی شمالی متفاوت است .
نمای محوطه تابع 2 اصل است:
1) باز بودن چشم انداز خانه
2) پنهان بودن فضاهای ناپاک
همسایگان:
دومین دایره تعلق افراد بعد از محوطه است که گاهی از براداران و پسرعموها و خویشاوندان تشکیل شده که بعد از تقسیم اراضی خانوادگی در کنار هم زندگی می کنند و در کارها با هم مشارکت دارند.
محله و محل :
بعد از خانه تعلق اجتماعی فرد را مشخص می سازد و از مجموع چند محله ، محل تشکیل می شود.
ویژگی معماری روستایی و سنتی :
ü بنای مسکونی در محوطه خانه واقع شده و با پرچین هایی حصار شده ، در حالی که در نواحی مرکزی خانه ها با دیوارهایی حصار می شوند و از نظر ها پنهان می مانند.
ü این الگوی باز در معماری گیلان شیوه زندگی ، آداب و رسوم و حتی نوع پوشش افراد را شکل می دهد.
خانه ها در گیلان در بین باغ ها ساخته می شود و جلوه جنگل خانگی به محیط می دهد و خانه ها در تداوم طبیعت و فرهنگ واقع شدند.
ü استخوان بندی خانه های سنتی گیلان از چوب است و مواد معدنی نقش فرعی دارد.
ü از نظر شکل بندی بناهای مسکونی 3 ویژگی دارند:
1 ) کرسی بلند بودن خانه ها
2) چهار شیبه بودن بام ها
3) وجود یک یا چند ایوان در سمت نمای بیرونی ( دو نوع ایوان مخصوص معماری استان : ایوانی که دور خانه کشیده می شود ، ایوانی که بالاخانه ساختمان را تشکیل می دهد .)
طرز اشغال فضای خانه که مثل مصالح و شکل بندی ساختمان به معماری محلی ویژگی خاصی می دهد . نقش اتاق ها ثابت نیست و طبق فصل عوض می شود.
جابه جایی اتاق ها به 3 نحو صورت می گیرد:
1) محور از پایین به بالا( در فصل سرما و گرما )
2) محور از راست به چپ( چپ برای مهمان و راست آشپزخانه زمستانی )
3) محور از پشت خانه به جلوی خانه( جدایی فضای پاک و ناپاک )
برجسته ترین ویژگی های رفتاری در معماری استان عدم تمایز بین فضای مردانه و زنانه
ساختمان سازی
ویژگی آب و هوایی جلگه گیلان باعث شده این منطقه از نظر معماری با یکسری قواعد و محدودیت هایی روبه رو شود، اما راه حل هایی برای مقابله با این مشکل استفاده می کنند :
راه حل ها ممکن است راه و روش فنی و ساختمانی یا شکل گوناگون تقسیم فضا و تغییر رفتار بر حسب فصول مختلف باشد برای مقابله با قیود محیط پیرامون.
برای مثال :
کرسی بلند ساختن خانه برای جلوگیری از رطوبت و تجاوز حیوانات
پرشیب ساختن بام ها
اضافه کردن نمک به کاهگل دیوار برای جلوگیری از رویش خزه
رفتن به بالا خانه در فصل گرم سال و پایین خانه در فصل سرد
قرار دادن هواکش در وسط دسته های شلتوک و...
به دلیل استفاده از مصالح سنتی ، اغلب ساختمان ها دارای ناپایداری نسبی هستند مثلاً پوشش سقف ها را هر 5-6 سال عوض می کنند این کار توسط گالی ساز انجام می شود.
اما علت کوتاهی عمر ساختمان ها علاوه بر مصالح به ارزش های اجتماعی و فرهنگی نیز مرتبط است.
مهمترین مصالحی که در گیلان استفاده می شود :
چوب : از جمله چوب توت ، خرنوب ، بلوط ، و مخصوصاً نارون سیبری
برای ساختن خانه حدوداً از 10 نوع چوب استفاده می شود ، ویژگی برجسته معماری گیلان این است که قبل از کاربرد این چوب ها در ساخت و ساز کار خاصی روی آن انجام نمی دهند .
از الیاف گیاهی نیز برای مهار چوب بست ها استفاده می شود.
استفاده از مواد معدنی نقش فرعی در ساخت و ساز دارد.در بعضی خانه ها از خشت خام استفاده می شود.
سفال تنها مصالحی است که نیاز به کار فنی پیچیده دارد و از روسیه اقتباس شده.
فنون ساختمان سازی
پی سازی و زیر سازی : بلندی کرسی از ویزگی های ثابت معماری گیلان است ، که براساس میزان رطوبت قشرخاک متفاوت است.
دیوارها : در زبان گیلگی انواع مختلف دارد که عبارتند از : زگمه ای ، ورجینی ، سک سری ، زیگالی .
دیوار زگمه ای و ورجینی : استفاده از این نوع نشانه قدرت و ثروت صاحبان ساختمان بشمار می آید ، این نوع دیوار به الوارهای گردی گفته می شود که روی هم چیده می شوندو انتهای الوار را گود می کنند تا سرهایشان به هم متصل شوند.
سکت سری و زیگالی هم به دو شکل از داربست گفته می شود که رایج ترین فن دیوار سازی در گیلان به شمار می آید.
دیوارهای نمای بیرونی را ملاطی از کاهگل می پوشانند.
دیوارهای جانبی را با لایه ای زمخت از کلش گل اندود می کنند.
بام
انواع بام ها عبارتند از :
بام دو شیبه ( ساده ترین نوع است و برای ساختمان های فرعی کاربرد دارد)
بام چهار شیبه ( که دو شیب آن مثلثی شکل است)
بام هرمی شکل که با چهار شیب مساوی ساخته می شود.
برای پوشش روی بام گاهی از دسته ها یا مشت هایی از گالی و پوشال برنج استفاده می کنند.گاهی تخته هایی را به توفال می کوبند و گونه ای پوشش پولکی منظم می سازند.
فن و جنبه های هنری
برای نمای بیرونی ساختمان یا از کیفیت و نوع مصالح استفاده می کنند یا از نظم موزون به جای برجسته سازی در ساختمان استفاده می کنند.
در تزئین ساختمان ها اغلب از شکل درخت استفاده می کنند ( اغلب درخت سرو ) که این به دلیل منزلتی است که درخت در آئین و رسوم مردم این منطقه دارد.
جالب ترین عنصر تزئینی نمای خانه ها از جنس چوب است : همان نرده هایی که دور ایوان کشیده می شود که در خانه های فقیر و ثروتمند شکل نرده ها متفاوت است.
وجوه ساختمان سازی
ساختمان سازی در گیلان برخلاف نواحی مرکزی توسط نجار صورت می گیرد نه بنا و فقط برای ساختن طاقچه و کاهگل از بنا استفاده می کنند.
در پایان کار ساختمان سازی افرادی که با هم همکاری داشتند ناهار می خورند و در مراسم کشتی گیری محله شرکت می کنند و این امر موجب ارتباط دوستانه افراد با هم می شود.
توزیع فضاهای خانه و آداب سکونت
اتاق ها را با تعبیر های نقشی مثل اتاق خواب ، آشپزخانه نامگذاری نمی کنند بلکه به معنی کلی به کار می برند ، مثلاً می گویند بالا اتاق ، پایین اتاق و.. که در طول سال و بنابه تغییرات فصلی کاربری اتاق ها نیز تغییر می کند.در فصل سرد سال در پایین خانه و در فصل گرم سال در بالا خانه یا ایوان می نشینند.
در فرهنگ گیلکی برای تلار ارزش و منزلت خاصی قائلند. و محل اقامت تابستانی شان می باشد.
خانه هایی که تلار نداشت ساکنین تابستان را زیر ایوان و یا زیر کت می نشستند.
خانه های افراد فقیر تلار ندارد اما خانه های افراد ثروتمند مثل کدخدا دو تلار دارد.
تجهیزات داخلی و فضاهایی که کاربرد خاص دارند:
علاوه بر جابه جایی فصلی اتاق ها بعضی از اتاق ها کاربرد های خاصی دارند ، مثلاً اتاقی که در خانه ها به عنوان انبار درنظر گرفته می شود.
یکی از اتاق های منزل ( اغلب اتاق وسط ) را در چند هفته از سال به دود دادن برنج اختصاص می دهند.
در بعضی از خانه هایی که در آن دو خانواده با هم زندگی می کنند به نوعی تفکیک فضای در آن دیده می شود. خانواده جوان تر در طبقه بالا و خانواده مسنتر در طبقه پایین ساکن می شوند. بعضی خانواده ها نیز ممکن است این تفکیک فضایی را در مورد فرزندان پسر و دختر خود به کار برند.
خانه های گیلکی برخلاف نمای بیرونی که ثابت است نمای درونی اش انعطاف پذیر است.
مذکر و مونث ، حجابهای نامرئی:
در معماری گیلان تفکیک فضای مردانه و زنانه وجود ندارد. برخلاف معماری فلات مرکزی که زنان اغلب در اندرونی و دور از نظرها قرار دارند . در معماری گیلان زنان و مردان در مکان واحدی رفت و آمد دارند.
اما با این وجود در زندگی زندگی روزمره شان حد و مرزهای نامرئی بین زنان و مردان وجود دارد مثل محل نشستن در کنار سفره و یا قرار گیری در ایوان و ...
ابعاد نمادی مسکن
حوزه نماد در مسکن را می توان به دو طریق بررسی کرد:
1) بررسی نمادها و مراسم و جشن هایی که برای حفظ خانه صورت می گیرد( نماد آشکار )
2)بررسی الگوها و ارزش ها و نمادهایی که بر اساس آن خانه ساخته می شود ( نماد پنهان )
با توجه به نوع فرهنگ جامعه استفاده از این دو نوع نماد فرق می کند.( مثال : جامعه آفریقایی که بر نمادهای آشکار تأکید دارند).
در گیلان بیشتر بر الگوهای نمادی پنهان تأکید دارند. برای مثال :
در ابتدای کار خانه سازی حیوانی را قربانی می کنند و از خدا طلب کمک می کنند.
خانه هایشان را بر روی درخت نارون سیبری که برایش ارزش و احترام خاصی قائلند بنا می کنند.
دو جانور ( یکی مار طوقی (شاه مار ) و دیگری کبوتر ) را نماد خوشبختی می دانند .
و ...
این نمادها شکل هایی از سازماندهی فضای مسکونی هستند.
در فرهنگ گیلکی شکل خانه را به اعضای انسان تشبیه می کنند.
در فرهنگ گیلکی به انگاره و باور صعودی اعتقاد دارند. هر چه در بالاست را نشانه گرما و جوانی و روابط عاشقانه می دانند و هرچه در پایین هست را نشانه کهولت و پیری می دانند.
دو نوع ساختمان فرعی نقش خاصی در منطقه گیلان دارند:
1)تلمبار ( محل نگهداری کرم ابریشم بود و به نوعی نشان دهنده هویت منطقه محسوب می شد)
2) خزانه ( برحسب موقعیت اجتماعی و اقتصادی صاحب آن متفاوت است )
شکل خزانه ها در استان متنوع است و این تنوع به عوامل زیست بومی ، اقتصادی و سبکی بستگی دارد.هیچ یک از این عوامل به تنهایی نمی تواند علت ساخته شدن خزانه باشد.
شکل های مختلف خزانه عبارتند از :
1)خزانه به شکل کشیده و خوابیده ( کروج نام دارد و در شمال استان و در جلگه مرکزی رواج دارد، تلمبار نیز نامیده می شود). شکل آن این گونه است که از همه طرف بسته است و بام آن چهار شیب است
2) خزانه ای که روی ستون سوار و مرتفع اند ( کندوج یا کوتی نام دارد ) برای نگهداری برنج بهترهستند.
3) انبار در یکی از اتاق های خانه قرار دارد . این نوع در دشت تالش که برنجکاری چندان مرسوم نیست رواج دارد.
مرزی که حوزه انتشار جغرافیایی کندوج را از تلمبار جدا می کند مرز طبیعی است:
1) مرز خاکشناسی
2) مرز بارندگی ( در مناطق پرباران به دلیل رطوبت هوا ، از کندوج استفاده می شود ) .
تقسیم بندی انواع بناهای مسکونی با توجه به مناطق مختلف
انواع خانه ها در جلگه : خانه های بیه پس و بیه پیش
ü خانه های بیه پس را روی بستری از چوب بست می سازند که از بیرون مشخص نیست ، بام آنها چند کله است، ایوان خانه کمربندی نیست و فقط روی قسمتی از نما ساخته می شود، خزانه شان روی زمین خوابیده است.
خانه های بیه پیش ، بام شان چهار شیب است، ایوان طبقه بالا کمربندی شکل است، خزانه برنج را نیز مرتفع می سازند.
شکل امروزی معماری گیلان:
زیربنای خانه ها از ستون های آجری و بلوک های سیمانی تشکیل شده
دیوارها را با بلوک می سازند
برای پوشش بام از حلب استفاده می کنند ، حلب ساز جای گالی ساز را گرفت
خانه ها یک طبقه شده و طرح صعودی خانه از بین رفته
خانه هایشان توسط بنا ساخته می شود
اما شکل کلی معماری را تا حدی حفظ کردند ، مثلا خانه ها را کرسی بلند می سازند، هنوز ایوان در خانه هایشان ساخته می شود، هنوز هم سقفشان چهار شیبه است
